Warszawski modernizm w ocenie Grzegorza Miki

Jacek Baliński    2014-09-07 18:24:24

Ostatnimi czasy na portalach społecznościowych można zaobserwować prawdziwy wysyp stron o warszawskiej tematyce. Większość z nich szybko odchodzi w zapomnienie, a tylko nieliczne mają coś do zaoferowania i są prowadzone tak konsekwentnie i rzetelnie jak Warszawski Modernizm 1905-1939. Z autorem strony, architektem Grzegorzem Miką, przeprowadziliśmy krótką, ale bardzo ciekawą i treściwą rozmowę. Zapraszamy do lektury.

Jaka idea przyświeca stronie Warszawski Modernizm 1905-1939 i do kogo jest ona kierowana?

Podstawowym założeniem jest dokumentacja, identyfikacja i „porządkowanie”  zasobów architektury w Warszawie. Wypełniłem w ten sposób pewną lukę, ponieważ wcześniej nie było żadnego projektu dotyczącego zasadniczo dwudziestolecia międzywojennego. Modernizm od kilku lat przeżywa swego rodzaju renesans, widać zainteresowanie wśród ludzi, co przełożyło się na sukces strony, i stały wzrost liczby czytelników. Właściwie nie promuję mojej strony, a trafiają na nią osoby zainteresowane architekturą, varsavianistyką, historią i sztuką. Można powiedzieć, że jest to ogólna grupa docelowa, do której chcę docierać.

Szerzy Pan wiedzę o warszawskim modernizmie gdzieś jeszcze poza stroną?

Oczywiście. WM stał się platformą, na bazie której udało się rozwinąć kilka rodzajów działalności. Na bazie zasobów strony organizowane są spacery architektoniczne, które odbywają się od wiosny do jesieni. Ponadto, prowadzę wykłady dla muzeów, instytucji oraz publikuję teksty o modernizmie, m.in. w czasopiśmie „Stolica” czy w wydawnictwach, na przykład Fundacji Bęc Zmiana.

Skąd takie, a nie inne ramy czasowe: 1905-1939?

W 1905 roku rozpoczęto budowę pierwszego budynku wysokościowego w konstrukcji stalowej – mowa o gmachu Cedergrenu (lepiej znanego potem jako PAST-a) przy ul. Zielnej. Drugą krańcową datę, rok 1939, wyznacza wybuch II wojny światowej. Te ramy są jednak tylko umowne, ponieważ strona  będzie zajmować się również okresem końca lat 40. – między zakończeniem wojny a epoką socrealizmu. W tym czasie polska architektura kontynuowała w dużej mierze koncepcje architektoniczne sprzed wojny.

Co przyczyniło się do rozwoju modernizmu w Warszawie?

Rozwój architektury przebiegał niejednostajnie – choćby ze względu na kryzysy ekonomiczne. Ogólnie rzecz ujmując, na rozwój awangardy lat 20. wpłynęło wiele czynników wewnętrznych i zewnętrznych. Rozwój sztuki, Bauhausu, Werkbundu, De Stijl w zachodniej Europie oraz  konstruktywizmu w Związku Radzieckim nie pozostały bez echa wśród studentów młodego Wydziału. Poza tym, szereg z nich studiowało przed wojną za granicą, równolegle z pojawieniem się pionierów nowego stylu.

Niebagatelne znaczenie miały także różnego rodzaju mecenaty i państwowe konkursy oraz inwestycje w duże gmachy reprezentacyjne, a także ustawa o ulgach dla nowo wznoszonych budynków, którą przyjęto w latach 30.  Do znacznego wzrostu liczby wznoszonych obiektów przyczynił się też szereg organizacji i instytucji, takich jak Warszawska Spółdzielnia Mieszkaniowa, Fundusz Kwaterunku Wojskowego czy Bank Gospodarstwa Krajowego, które inwestowały w nowoczesne budownictwo jako bardziej ekonomiczne, utylitarne i mogące realizować pewne cele społeczne. Nie zapominajmy przy tym, że styl modernistyczny stanowił przeciwwagę dla stylów historycznych, kojarzonych z architekturą państw zaborczych. Dzięki temu, podobnie jak w innych krajach Europy Środkowo-Wschodniej, stał się dominującym stylem architektury – zarówno reprezentacyjnej, jak i mieszkaniowej, komercyjnej czy przemysłowej.

Kiedy natomiast nastąpił jego schyłek?

W Europie Zachodniej czy Ameryce krytyka modernizmu została podjęta już pod koniec lat 60., zaczęły się pojawiać chociażby pierwsze realizacje postmodernistyczne Roberto Venturi. Za symboliczny moment upadku modernizmu uznaje się zburzenie osiedla Pruitt-Igoe w Saint Louis w 1972 roku, raptem piętnaście lat po jego wzniesieniu. W tym samym czasie jednak na terenie Europy Wschodniej i Trzeciego Świata nadal realizowano projekty urbanistyczne tego spod znaku Karty Ateńskiej. Z tego powodu w Warszawie i – ogólnie – w Polsce architektura modernistyczna przetrwała znacznie dłużej niż na Zachodzie. Zachowawczość systemu komunistycznego sprawiła, że funkcjonowała bez przeszkód aż do lat 80.

Jaki przedział czasowy można uznać za złote lata modernizmu w stolicy?

Na pewno okres po roku 1926, kiedy to rozwijały się wszelakie awangardowe grupy; prężnie działało również młode pokolenie zrzeszone w Stowarzyszeniu Architektów Polskich. Ta chlubna epoka trwała praktycznie aż do wybuchu wojny. Przez pierwszych pięć lat powojennych architektura modernistyczna wróciła do łask i stała się głównym tematem projektów odbudowy Warszawy. Ostatni okres bardzo żywiołowego rozwoju architektury modernistycznej datuję na lata 1957-1969. Polskie realizacje dorównywały wtedy Europie Zachodniej.

Proszę wymienić trzy modernistyczne budynki w Warszawie, które szczególnie Pan ceni, i trzech najbardziej zasłużonych architektów.

Mógłbym wymienić nie trzy, a przynajmniej trzydzieści trzy – przykładów bardzo udanej architektury w Warszawie naprawdę nie brakuje. Przedstawię cztery obiekty – każdy o innej skali i pełnionej funkcji. Pierwsze trzy to: Sztab Generalny przy ulicy Rakowieckiej, luksusowy dom mieszkalny pod nr 3 w Alei Przyjaciół, blok spółdzielczy PZUW, czyli tzw.  "Szklany Dom" przy ulicy Mickiewicza 34/36. Listę zamyka dom własny Barbary i Stanisława Brukalskich.  Odnosząc się do drugiej części pytania – bardzo trudno jest odpowiedzieć, gdyż cenię bardzo wielu twórców z Dwudziestolecia. Osobiście, bardzo szanuję osiągnięcia Józefa Szanajcy, jednego z najbardziej konsekwentnych i produktywnych twórców funkcjonalizmu (ok. 150 projektów), oraz Rudolfa Świerczyńskiego za realizowanie i promowanie modernizmu w państwowych inwestycjach. Ostatnim wybranym jest Romuald Gutt – architekt, który sprawnie łączył  funkcjonalizm i neoplastycyzm, tworząc niepowtarzalne budynki o różnej skali i przeznaczeniu.

Dziękuję za rozmowę.

Rozmawiał: Jacek Baliński

 

ZOBACZ TAKŻE: 

Paweł Gieroń o estetyce przestrzeni publicznej

 

 
 
Komentarze do artykułu
Najnowsze w serwisie
Ratusz
2017-08-18 18:54:47
Ponad siedem tysięcy złotych - tyle zapłacą stołeczni urzędnicy za "konsul...
Białołęka
2017-05-25 17:35:54
Już w najbliższą sobotę, z okazji Dnia Matki, odbędzie się Białołęcki B...
Ratusz
2017-05-23 06:17:21
Od 1 czerwca wejdzie w życie nowa taryfa biletowa ZTM. Spadną ceny biletów dw...
Rozmaitości
2017-05-19 06:29:31
Budynek przy plaży obok Stadionu Narodowego (Poniatówce) od czerwca znów będ...
Żoliborz
2017-05-13 17:24:10
W sobotę wreszcie odsłonięty został pomnik Rotmistrza Witolda Pileckiego. W ...
Ratusz
2017-05-12 15:32:28
Ratusz ogłosił w piątek, że od września przedszkola w Warszawie będą bezp...
Mozaika polityczna
2017-05-11 15:54:43
Czwartek przyniósł nowe fakty w sprawie reprywatyzacji. Centralne Biuro Antyko...
Ratusz
2017-05-09 19:56:17
Stowarzyszenie Republikanie opublikowało na swoich stronach Mapę Wydatków War...
Ratusz
2017-05-08 19:46:51
Władze Warszawy chcą zachęcić do udziału w tworzeniu miejskiej zieleni. Zap...
Mozaika polityczna
2017-04-10 17:54:32
Głośno dyskutowanym tematem w poniedziałkowej dyskusji o sprawach politycznyc...